MİKROPLAR, HAYVANLAR VE BİZ

Her ne kadar ölümcül salgınların “kaynağı” olarak vahşi hayvanların resimleriyle anlatılan hikâyeler başka türlü söylese de vahşi hayvanlar özellikle bize bulaşmaya hazır ölümcül patojenlerle enfekte değildir. Sorun şu ki, ormanları kesmek, kasabaları, şehirleri ve endüstriyel faaliyetleri genişletmek, hayvan mikroplarının insan vücuduna uyum sağlaması için yollar yaratmaktadır.

Sonia Shah*

Bir pangolin olabilirdi Veya bir yarasa. Ya da, sonradan tartışılan bir teorinin önerdiği gibi, bir yılan Covid-19’un hayvan kaynağını belirlemek için yarış başladı. Yarış, şimdi Çin’de, Coronavirüs olan yüz milyon insanı barındıran karantinaya alınmış başka yerlerde ve karantina için kordona alınmış bölgelerin sağlık merkezlerinde Covid-19’un hayvan kaynağını belirlemek için devam ediyor. Hastalığın hayvan kaynağı, çözülmesi gereken kritik bir gizemdir.

Ancak, hangi vahşi yaratığın aslında virüsü barındırdığı hakkındaki spekülasyonlar, pandemilere karşı artan kırılganlığımızın daha temel bir kaynağını gizliyor: habitat kaybının hızlanması.

Yüzlerce Hastalık Yapıcı Daha Önce Görülmedikleri Yerde Ortaya Çıktı

1940’tan bu yana, yüzlerce mikrobiyal patojen daha önce hiç görülmedikleri bir alanda ortaya çıkmış veya yeniden ortaya çıkmayı sürdürmektedir. Bunlar arasında HIV, Batı Afrika’da Ebola, Amerika’da Zika ve yeni koronavirüs bulunur. Çoğunluk, % 60 düzeyinde, hayvanların bedenlerinden kaynaklanmaktadır. Çoğu, yani üçte ikiden fazlası vahşi yaşamdan kaynaklanmaktadır.

Vahşi Hayvanların Kusuru Yok

Bu vahşi hayvanların suçu değil. Her ne kadar ölümcül salgınların “kaynağı” olarak vahşi hayvanların resimleriyle anlatılan hikâyeler başka türlü söylese de[1] vahşi hayvanlar özellikle bize bulaşmaya hazır ölümcül patojenlerle enfekte değildir. Sorun şu ki, ormanları kesmek, kasabaları, şehirleri ve endüstriyel faaliyetleri genişletmek, hayvan mikroplarının insan vücuduna uyum sağlaması için yollar yaratmaktadır.

Vahşi Türlerin Nesli Tükeniyor

Habitat tahribatı, farmakopimiz için tarihsel olarak bağımlı olduğumuz tıbbi bitkiler ve hayvanlar da dâhil olmak üzere çok sayıda vahşi türü yok olmakla tehdit etmektedir[2]. Ayrıca, kalan habitatın daha küçük parçalarına çarpmaya çalışan vahşi türleri zorlayarak, yaşam alanlarına genişleyen insan yerleşimleri ile tekrarlanan ve yakın temasa girme olasılığını artırır. Ayrıca kalan türleri habitatın kalan yaşam alanlarının daha küçük parçalarına girmeye zorlar, bu da yaşam alanlarına doğru genişleyen insan yerleşimleri ile yakın temasta bulunma ihtimalini arttırır.

Bizim Vücudumuzda Ölümcülleşiyorlar

Vücudunda yaşayan mikropların bizimkine geçmesine izin veren bu tür tekrarlanan, samimi bir temas, iyi huylu hayvan mikroplarının ölümcül insan patojenlerine dönüştürülmesine yol açar. Ebola’yı düşünün. 2017’de yapılan bir araştırmaya göre, çeşitli yarasa türlerine bağlı olan Ebola salgınlarının Orta ve Batı Afrika’da son ormansızlaşma yaşayan yerlerde ortaya çıkma olasılığı daha yüksek. Ormanları kesmek, yarasaları arka bahçelerde ve çiftliklerde ağaçlarda tünemek için zorlar, bir insanın yarasa tükürüğü ile kaplı bir meyve ısırması ya da bir yarasayı avlayıp keserek yemesine ve dokularında barınan mikroplara maruz kalma olasılığını artırır.

Virüsler Yarasalarda Zararsızca Yaşıyor

Bu tür karşılaşmalar, Ebola, Nipah (özellikle Malezya ve Bangladeş’te rastlanan bir virüs salgını  ) ve Marburg gibi yarasalar tarafından zararsız bir şekilde taşınan bir dizi virüsün insan popülasyonlarına kaymasına izin verir. “Yayılma” olayları yeterince sık meydana geldiğinde, hayvan mikropları vücudumuza uyum sağlayabilir ve insan patojenlerine dönüşebilir. Yaşam alanı kaybından kaynaklanan dönüşümden daha az olsa da, Sivrisinek kaynaklı hastalık salgınları benzer şekilde ormanların kesilmesi ile bağlantılıdır.[3]

Ağaç Kökleri Aşınınca Sıtmaya Gün Doğar

Ağaç yaprağı kumu ve kökleri kayboldukça, su ve tortu güneş ışığına yeni açılan daha bereketli orman zemini boyunca daha kolay akar. Sıtma taşıyan sivrisinekler güneşli su birikintilerinde ürerler. 12 ülkede yapılan bir araştırma, insan patojenleri taşıyan sivrisinek türlerinin, ormansızlaştırılmış alanlarda bozulmamış ormanlardan iki kat daha yaygın olduğunu bulmuştur.

Habitat Yıkımı Hastalık Yapıcıları Güçlendiriyor

Habitat yıkımı, farklı türlerin popülasyon boyutlarını, bir patojenin yayılma olasılığını artıracak şekilde karıştırır. Göçmen kuşlar tarafından taşınan Batı Nil virüsü buna bir örnektir. Habitat kaybı ve diğer küçülen yerler tarafından sıkışan Kuzey Amerika’daki kuş popülasyonları, son 50 yılda% 25’ten fazla azalmıştır.[4] Ancak türler aynı oranda azalmaz. Ağaçkakan ve sutavuğu gibi uzman türleri, nar bülbülü ve karga gibi genel türler daha sert sarsılır. Bu, kuş sürülerinde Batı Nil virüsünü arttırır, çünkü yerel bir sivrisinek, önce Batı-Nil virüsü bulaşmış bir kuşu ve daha sonra bir insanı ısırır.[5]

Lyme Hastalığının Yayılması

ABD’de banliyölerin kuzeydoğu ormanına doğru genişlemesi, kene nüfusunu kontrol etmeye yardımcı olan, beyaz ayaklı fareler ve geyik gibi türlerin koşullarını iyileştiren opossum gibi yaratıkları dışarı atarak kene kaynaklı hastalık riskini arttırır. Kene kaynaklı Lyme hastalığı ilk olarak 1975’te ABD’de ortaya çıktı; Son 20 yılda yedi yeni kene kaynaklı patojen izledi.[6]

Vahşi Yaşam Alanlarını Ele Geçiriyoruz

Hastalığın ortaya çıkma riskini arttıran sadece habitat yıkımı değildir; aynı zamanda vahşi yaşam alanlarının yerini alıyoruz. Etçil iştahımızı doyurmak için, hayvanların yiyeceklerini yetiştirmek için Afrika[7] büyüklüğünde bir bölgeyi yerle bir ettik. Bunlardan bazıları yasadışı yaban hayatı ticareti yoluyla teslim edilir veya doğada birbirleriyle nadiren karşılaşırlarsa nadiren bitişik olarak kafeslenen ve mikropların tür atlamasına izin veren ‘ıslak pazarlarda’ satılır. Bu süreç 2002-03 SARS salgınına neden olan koronavirüse ve muhtemelen bugün bizi takip eden yeni koronavirüsü başlattı.

Fabrika Çiftliklerinde Virüsler Evrim Geçiriyor

Birbirine yakın tıkabasa dolu yüz binlerce hayvanın katledilmeyi beklediği fabrika çiftliklerinde, mikropların patojenlere dönüşmesi için bereketli fırsatlar sağlayan çok daha fazla hayvan yetiştiriliyor. Yabani su kuşlarının vücutlarından kaynaklanan kuş gribi virüsleri, esir ve öfkeli tavuklarla dolu fabrika çiftliklerinde, mutasyona uğrayarak ve daha şiddetli hale gelerek, laboratuvarda çoğaltılabilecek kadar güvenilir bir hale gelir. 2014 yılında Kuzey Amerika’ya ulaşan on milyonlarca kümes hayvanının başka bir suş içerecek şekilde katledilmesi gerekiyordu.[8]

Dışkı Çığı Bağırsak Bakterilerine Hayat Öpücüğü Oluyor

Hayvanlarımız tarafından üretilen dışkı çığı, daha fazla aktarım fırsatı sunmaktadır. Hayvan atıkları ekim alanlarının gübre olarak emebileceğinden çok daha hacimli olduğu için, gübre lagünleri denilen çizgisiz fosseptiklerde dâhil birçok yerde toplanır. Şiga-toksin* üreten Escherichia coli, Amerikan yemlerindeki tüm sığırların yarısından fazlasının bağırsaklarında zararsız yaşıyor ve bu atıklarda insanlara atlamak için pusuda bekliyor.[9] Bu hastalık insanlarda kanlı ishale ve ateşe neden olur ve akut böbrek yetmezliğine yol açabilir. Sığır atıkları sık sık yiyecek ve suya karıştığından, her yıl 90.000 Amerikalı enfekte oluyor.

Hayvan Mikroplarını İnsan Patojenlerini Dönüştürme Süreci Hızlanıyor

Hayvan mikroplarını insan patojenlerine dönüştürme süreci bugün hızlandırılmıştır, ancak insanlar ekinlere ve evcilleştirilmiş vahşi hayvanlara yol açmak için yaban hayatı habitatını ilk kez temizlediklerinde Neolitik devrim ile başladı. Jared Diamond’un dediği gibi, ‘hayvan dostlarımızdan’ ‘ölümcül hediyeler’, ineklerden gelen kızamık ve tüberküloz, domuzlardan boğmaca (boğmaca) ve ördeklerden grip içerir.

Sömürgeciler Makaklardaki Virüsün İnsana Uyum Sağlamasına İzin Verdi

Süreç sömürge genişlemesi döneminde devam etti. Kongo’daki Belçikalı koloniciler, yerel makaklardaki bir lentivirüsün insan vücuduna uyum sağlamasına izin veren demiryollarını ve şehirleri inşa ettiler; Bangladeş’teki İngiliz sömürgeciler, pirinç tarlaları için Sundarbans sulak alanlarını kesti ve insanları sulak alanların acı sularındaki bakterilere maruz bıraktı. Bu müdahalelerin yarattığı salgın hastalıklar bizi bugüne dek rahatsız ediyor. Mesela Makakların lentivirüsü HIV’e dönüştü. Şu anda kolera olarak bilinen Sundarbans bakterileri en son Haiti’de, Florida sahillerinden sadece birkaç yüz mil uzakta şimdiye kadar yedi pandemiye neden oldu.

Ne Yapabiliriz

İyi haber şu ki, vücudumuzu istila eden hayvan mikroplarının pasif kurbanları değiliz, zararsız mikropları pandemik patojenlere dönüştüren tamamen güçlendirilmiş ajanlar olduğumuz için, bu mikropların ortaya çıkma riskini azaltmak için yapabileceğimiz çok şey var. Vahşi yaşam habitatlarını koruyabiliriz, böylece Tek Sağlık hareketinin desteklediği bir yaklaşım olan hayvan mikropları geçmez.[10] Hayvan mikroplarının dönüşme olasılığı en yüksek olan yerleri aktif olarak izleyebilir, insan vücuduna uyum belirtileri gösterenleri avlayabilir ve salgınlara neden olmadan onları bastırabiliriz.

Habitatlarda 900’den Fazla Yeni Virüs Saptandı

10 yıl boyunca, USAID’in Predict programı tarafından finanse edilen bilim adamları, SARS benzeri koronavirüslerin yeni suşları da dâhil olmak üzere, dünyadaki değişen habitatlardan ortaya çıkan 900’den fazla yeni virüsü saptadılar.[11]

Bir Sonraki Pandemi Amerika’dan El Sallıyor

Bugün, bir sonraki pandeminin belli belirsiz gölgesi, sadece Covid-19 yüzünden değil. ABD’de Donald Trump’ın idaresi, habitat yıkımını hızlandıracak, madencilik endüstrileri ve diğer endüstriyel kalkınma sektörlerini çevresel ve diğer düzenleyici kısıtlamalardan kurtardı. Ekim 2019’da yönetim, Tahmin programını sona erdirdi, bu bir sonraki yayılma mikrobunu saptama ve tutma yeteneğini azaltır. Yetkililerin bildirdiklerine göre “Bilimin ileri teknolojiyi fonlamasının rahatsız edici ’olduğu hissedildi. Gerçekte eninde sonunda pandemilerin hayvan kaynağı hakkında bir gizem yoktur. Bazı sivri pullu pangolinler ya da tüylü uçan yarasa değil. Sıcakkanlı primatların popülasyonları olarak: gerçek hayvan kaynağı biziz. (The Nation)


* Sonia Shah bir gazeteci ve Pandemik: Kolera’dan Ebola ve Ötesi’ne (Sarah Crichton Books, New York, 2016) ve Bir Sonraki Büyük Göç: Hareket Halindeki Yaşamın Güzelliği ve Terörü (Bloomsbury Publishing, Londra) , Önümüzdeki Haziran 2020) kitaplarının yazarı.

[1] Kai Kupferschmidt, ‘This Bat Species May Be The Source Of The Ebola Epidemic That Killed More Than 11,000 People İn West Africa’, Science, Washington DC/Cambridge, 24 January 2019.

[2] Jonathan Watts, ‘Habitat Loss Threatens All Our Futures, World Leaders Warned’, The Guardian, London, 17 November 2018.

[3] Katarina Zimmer, ‘Deforestation Tirede To Changes İn Disease Dynamics’, The Scientist, New York, 29 January 2019.

[4] Carl Zimmer, ‘Birds Are Vanishing From North America’, The New York Times, 19 September 2019.

[5] BirdLife International, ‘Diversity Of Birds Buffer Against West Nile Virus’, ScienceDaily, 6 March 2009.

[6] ‘Lyme And Other Tickborne Diseases İncreasing’, Centers for Disease Control and Prevention, 22 April 2019.

[7] George Monbiot, ‘There’s A Population Crisis All Right. But Probably Not The One You Think’, The Guardian, 19 November 2015.

[8] ‘What You Get When You Mix Chickens, China And Climate Change’, The New York Times, 5 February 2016. Kuş gribi 2015-16 kışında Fransız çiftliklerini etkiledi ve tarım bakanlığına göre bu kış da Polonya’dan gelen kümes hayvanları için bir risk var.

* Şiga toksinleri (veya Shiga toksinleri), Shigella dysenteriae ve bazı Escherichia coli bakterileri tarafından salgılanan toksinlerdir, bunlar bakterinin içinde bulunan konak organizmada dizanteri meydana getirirler.

[9] Cristina Venegas-Vargas et al, ‘Factors Associated With Shiga Toxin-Producing Escherichia Coli Shedding By Dairy And Beef Cattle’, Applied and Environmental Microbiology, vol 82, no 16, Washington DC, August 2016.

[10] Predict Consortium, One Health in Action Case Study Booklet, EcoHealth Alliance, New York, October 2016.

[11] ‘What We’ve Found’, One Health Institute.

Zeen is a next generation WordPress theme. It’s powerful, beautifully designed and comes with everything you need to engage your visitors and increase conversions.

Daha Fazla İçerik
Tutsak eşek ve kurdun gerçek öyküsü